De campagne draait in de eerste plaats om de ontmoeting, om de mens achter categorieën als ‘migrant’ of ‘vluchteling’. Toch is het zinvol stil te staan bij de redenen waarom mensen alles achterlaten om ergens anders een nieuw leven te beginnen. We hopen door ontmoetingen ook begrip te creëren voor het ‘waarom’ van dat verhuizen. In het maatschappelijke debat is dat begrip vandaag immers ver zoek. Velen voelen zich overdonderd door de toenemende diversiteit. We slagen er maar moeizaam in een term als ‘migrant’ onbevooroordeeld te lezen. Het lijkt iets waar je voor of tegen moet zijn, iets problematisch, iets ongewoon. Nochtans is migreren heel gewoon, heel natuurlijk.

Kijk naar de dieren. Zij (ver)trekken dat het een lieve lust is. Nu eens is het te koud, dan weer te warm, een ander keertje is al het lekkers op, en geen broedplaats is goed genoeg. Dus vat de pad na zijn winterslaap de grote paddentrek aan, zwemt de tonijn elk jaar de ronde van de Middellandse Zee en vliegt de Noordse Stern van de Noordpool naar de Zuidpool. Het zal ons overigens benieuwen of uw wagen evenveel kilometers haalt als de grijze walvis: 0,8 miljoen, of een retourticket aarde – maan. In de zomer verorbert het beestje schaaldieren in de Beringstraat, ’s Winters stoeit het zich een nageslacht voor de Mexicaanse kust en vervolgens gaat het met de hele familie naar de Oost-Siberische wateren.

Migratie is dus heel natuurlijk. Het is des dieren, maar ook des mensen. De wereldgeschiedenis leest als een opsomming van samensmeltingen, beïnvloedingen en volksverplaatsingen. De kans is groot dat jijzelf niet langer op de plaats woont waar jouw (groot)ouders geboren zijn. Misschien verruilde jouw grootvader de armoede op het platteland voor de stad. Mogelijk verhuisde jouw vader om dichter bij het werk te wonen. En jouw moeder zou niet de enige zijn die haar geboortestreek verliet voor de liefde van haar leven. Niet ondenkbeeldig dat je zelf bent ‘blijven plakken’ in de stad waar je ging studeren. De motieven van mensen die vandaag hun geboorteland achterlaten zijn in essentie dezelfde. Sommigen komen via een studentenvisum in België terecht, anderen trouwen met iemand van hier, anderen zijn op zoek naar meer welvaart. Mensen verhuizen zelden voor hun plezier. Men migreert omdat men op zoek is naar geluk, een beter leven, geen ellende, een succesvolle carrière, meer zon, driemaal daags eten in plaats van om de drie dagen.

Over gastarbeiders en gezinshereniging

Het merendeel van de nieuwkomers die vandaag naar België komt, doet dat in het kader van een gezinshereniging (met eerder gemigreerde familieleden), als arbeidsmigrant (met een werkovereenkomst) of als student. Zij komen met een visum, als het ware een toelating van hun land van herkomst. Bij deze geregistreerde migranten zijn de meest vertegenwoordigde nationaliteiten Fransen en Nederlanders, op ruime afstand gevolgd door Marokkanen, Polen, Turken en Duitsers. De meest zichtbare groepen zijn de Turken en de Marokkanen. Zij kwamen, in navolging van de Italianen, in de jaren zestig naar België om het ‘vuile werk’ op te knappen, arbeid waar autochtonen niet langer toe bereid waren. De Belgische overheid ging arbeidskrachten ronselen in het Zuiden en moedigde gastarbeiders aan hun gezin mee te nemen. Op die manier zou men zich immers beter thuis voelen op de ‘werkbestemming’. Met de economische crisis, begin jaren zeventig, werden de arbeidsmigratiestromen een halt toegeroepen, maar de mogelijkheid van familiehereniging bleef bestaan.

Over asielzoekers, vluchtelingen en mensen zonder papieren

Een tweede groep nieuwkomers komt België binnen zonder ‘geldige’ papieren van hun herkomstland, bijvoorbeeld omwille van een oorlog of omdat men in onmin leeft met de ‘eigen’ overheid. Deze vluchtelingen, want dat zijn het vaak, kunnen asiel aanvragen en zo hopen dat zij door de Belgische staat ook worden erkend als ‘vluchteling’. Mensen die kunnen bewijzen dat ze bij een terugkeer daadwerkelijk gevaar lopen, mogen tijdelijk of definitief in het land verblijven. Vaak moeten mensen echter jarenlang op een antwoord wachten. Dat leidt tot schrijnende situaties, zoals volledig geïntegreerde gezinnen die na meer dan vijf jaar worden teruggestuurd naar hun geboorteland. De mediagenieke beelden van Afrikaanse drenkelingen, die net hun gammele sloepen verlaten hebben voor het Spaanse vasteland, doen het lijken of Europa quasi letterlijk wordt ‘overspoeld’ door vluchtelingen. Dat beeld klopt niet helemaal. Het aantal asielaanvragen in België bijvoorbeeld is al tien jaar in dalende lijn. In 2007 vroegen in totaal 11.115 mensen asiel aan in ons land, of een vierde van het aantal in 2000. Ongeveer een tiende van de asielaanvragers wordt ook erkend als vluchteling. Wie niet wordt erkend, keert – vrijwillig of gedwongen – terug naar het herkomstland of leidt hier een leven in de illegaliteit. Deze laatste groep herkennen we als ‘sans-papiers’ of ‘mensen zonder papieren’.

Dat mensen gebruikmaken van hun (mensen)recht om te migreren, wordt hen niet altijd in dank afgenomen. In de ogen van angstige autochtonen zijn asielzoekers slechts ‘profiteurs die onze sociale welvaart komen afnamen’. Een wel erg gratuite bewering, zeker als je kijkt naar de voornaamste herkomstlanden van asielzoekers. Tsjetsjenië, Kosovo, Congo, Irak en Afghanistan kunnen er op dit moment bezwaarlijk van beschuldigd worden het paradijs op aarde te zijn. Wist je trouwens dat het leeuwendeel van de circa 67 miljoen vluchtelingen ter wereld in de eigen regio blijft? Buurlanden van conflictgebieden, zoals Pakistan, Syrië en Iran, staan bovenaan de wereldranglijst van gastlanden. In discussies over migratie moet men ook steeds het globale plaatje in het achterhoofd houden. Zolang de ongelijke verhoudingen tussen Noord en Zuid blijven bestaan, zal migratie niet verminderen.